जागतिक व्यापार एकके
गावातील विणकर आणि फ्रँकफर्टमधील खरेदीदार यांच्यामध्ये अकरा मध्यस्थ आहेत, आणि त्यांपैकी कोणीही काहीही विणत नाही. बहुतांश मूल्य याच अंतरात नाहीसे होते.
हे पान एक रूपरेषा आहे. पूर्ण संकल्पना लिहिली जात आहे आणि ती पुढील मजकुराची जागा घेईल. येथे सध्या जे आहे तो युक्तिवादाचा आराखडा आहे, त्याचे अंतिम रूप नव्हे — मुद्दाम लवकर प्रकाशित केलेले, जेणेकरून बदल करणे अजून सोपे असतानाच त्यावर वाद घालता यावा.
एककापासून बाहेरच्या दिशेने
प्रत्येक सेतू एकक काही ना काही उत्पादन करते — पिके, कापड, सुटे भाग, हस्तकलेच्या वस्तू, प्रक्रिया केलेले अन्नपदार्थ, सेवा. पण त्यातील जवळजवळ काहीच अशा बाजारपेठेपर्यंत पोहोचत नाही जिथे उत्पादकाला किमतीचा न्याय्य वाटा मिळतो.
जागतिक व्यापार एकक संगम किंवा मंडळ स्तरावर असेल, कारण निर्यातीची क्षमता एकट्या एककाच्या आवाक्याबाहेर आहे, आणि एकटा उत्पादक स्वतः उभी करू शकत नाही अशी व्यवस्था ते पुरवेल.
हे पान कोणत्या मुद्द्यांचा सखोल विचार करेल
- एकत्रीकरण. लहान उत्पादकांना एकत्र आणून गंभीर खरेदीदार ज्याची दखल घेईल इतके उत्पादन जमवणे — जिथे उत्पादक कंपन्या आणि सहकारी संस्था यशस्वी होतात तिथे त्या आधीपासून हेच काम करतात; आणि जिथे त्या यशस्वी होत नाहीत तिथे त्या सहसा का अपयशी ठरतात.
- गुणवत्ता, मानके आणि प्रमाणन. चाचणी, प्रतवारी, अन्नसुरक्षा, सेंद्रिय आणि फेअर-ट्रेड प्रमाणन, आणि पात्र उत्पादनांसाठी GI नोंदणी. बहुतांश भारतीय लघु उत्पादक पहिल्याच पायरीवर याच अडथळ्यामुळे थांबतात.
- सेतू बाजार. आधी स्थानिक स्तर — दुकाने, उत्पादक, कारागीर आणि बचत गट यांची सूची, आणि किंमत व गुणवत्तेच्या दृष्टीने शक्य असेल तिथे संगमातच खरेदी करण्याला जाहीर प्राधान्य.
- बाजारपेठेपर्यंत पोहोच. देशांतर्गत खुल्या नेटवर्कवरील व्यापार, आणि निर्यातीची साखळी: कागदपत्रे, सीमाशुल्क, वाहतूक-व्यवस्था, देयके, आणि गायब न होणारा खरेदीदार.
- खेळते भांडवल. बहुतांश लहान निर्यातदार अपयशी ठरतात ते मागणीअभावी नव्हे, तर माल पाठवणे आणि पैसे मिळणे यांच्यामधील नव्वद दिवसांमुळे.
- हस्तकला आणि GI संरक्षण. पारंपरिक उत्पादनांचे संरक्षण केवळ प्रतीकात्मक पातळीवर नव्हे तर व्यावसायिकदृष्ट्या करणे — आणि त्या संरक्षणाचा लाभ प्रमाणपत्र बाळगणाऱ्या व्यापाऱ्याला न होता कारागिराला होईल याची खात्री करणे.
- कौशल्ये. डिझाइन, पॅकेजिंग, छायाचित्रण, उत्पादनांची ऑनलाइन नोंद, किंमत ठरवणे, भाषा आणि नियमपालन — शिक्षण उद्यानात शिकवले जाणारे.
पहिली गोष्ट म्हणजे, निर्यातप्रधान हस्तकला पुनरुज्जीवनाचा इतिहास दीर्घ आहे, आणि त्यातून निर्मात्याखेरीज इतर सर्वांचीच भरभराट झाली आहे. येथील कोणत्याही रचनेने उत्पादकाच्या हाती किती वाटा राहतो आणि त्याची अंमलबजावणी कोण करते, याचे स्पष्ट उत्तर दिलेच पाहिजे.
दुसरी गोष्ट म्हणजे, बाहेरच्या जगाशी व्यवहार करणारी व्यापार संस्था हीच नेमकी अशी संस्था असते जिच्यावर स्थानिक प्रभावशाली वर्ग सर्वांत वेगाने ताबा मिळवतो, कारण तिचा संबंध पैसा आणि करारांशी असतो. मॉडेलचा उर्वरित भाग निधीला जे कारभार-नियम लागू करतो, ते इथे किमान तितक्याच कठोरपणे लागू झाले पाहिजेत.
निर्यात मंत्रालय
इच्छुक लघु, कुटीर आणि घरगुती उत्पादकांना एकत्र आणणारी आणि भारतीय उत्पादने जगापर्यंत पोहोचवणारी एक राष्ट्रीय छत्र-संस्था — कोणालाही सक्तीने सामील न करता, आणि उत्पादकाचा नफ्याचा वाटा न हिरावता.
भारतात आधीपासूनच निर्यात प्रोत्साहन परिषदा आणि ‘एक जिल्हा एक उत्पादन’ योजना आहे. उणीव आहे ती अशा एका संस्थेची, जी किमतीतील लहान उत्पादकाच्या वाट्यासाठी उत्तरदायी असेल आणि त्याच आधारावर जिचे मूल्यमापन होईल.
- लहान उत्पादकासाठी एकच दरवाजा. नोंदणी, प्रमाणन, निर्यातीची कागदपत्रे, सीमाशुल्क, वाहतूक-व्यवस्था आणि देयके यांचे काम अकरा कार्यालयांऐवजी संगम किंवा मंडळ स्तरावरील एकाच कार्यालयातून होते.
- राष्ट्रीय उगम-चिन्ह. सदस्य उत्पादकांच्या उत्पादनांवर चाचणी आणि प्रतवारीचे पाठबळ असलेले एक समान चिन्ह असते, ज्यामुळे परदेशातील खरेदीदार निर्मात्याला ओळखण्याआधीच त्या चिन्हावर विश्वास ठेवू शकतो.
- माल रवाना होताच पैसे. एक फिरता निर्यात निधी माल रवाना होताच उत्पादकाला पैसे देतो, जेणेकरून परदेशी खरेदीदाराकडून पैसे येण्याची नव्वद दिवसांची प्रतीक्षा एखाद्या घरगुती व्यवसायाला बुडवणार नाही.
- विक्री करणारी राजनैतिक कार्यालये. परदेशातील प्रत्येक भारतीय राजनैतिक कार्यालयात एक व्यापार कक्ष, ज्याचे मूल्यमापन आयोजित केलेल्या स्वागत समारंभांवरून नव्हे, तर सदस्य उत्पादकांसाठी मिळवलेल्या ऑर्डरवरून होईल.
- निर्मात्याचा वाटा, जाहीरपणे प्रकाशित. प्रत्येक उत्पादन-प्रकारासाठी, अंतिम किमतीपैकी किती वाटा उत्पादकापर्यंत पोहोचला हे प्रकाशित आणि लेखापरीक्षित केले जाते. जे मंत्रालय हा आकडा दाखवू शकत नाही ते अपयशी आहे, मग त्याचे निर्यातीचे एकूण आकडे काहीही सांगोत.
सामील होणे ऐच्छिक आहे. मंत्रालय उत्पादकांना आपल्याशी जोडून घेते ते मध्यस्थांपेक्षा अधिक चांगली किंमत देऊनच.