आपला निसर्ग
पर्यावरणाचे बहुतेक नुकसान स्थानिक, डोळ्यांना दिसणारे, आणि तिथे राहणाऱ्या लोकांनाच दुरुस्त करता येण्यासारखे असते — जर कोणी प्रत्यक्षात त्याचा हिशेब ठेवत असेल तर.
प्रत्येक एककासाठी कायमस्वरूपी पर्यावरणीय हिशेब
मूळ दस्तऐवजांमध्ये तलाव पुनरुज्जीवन, वृक्षारोपण आणि कचरा वर्गीकरण यांसाठी निधीची तरतूद आहे — पण त्यापैकी काही यशस्वी झाले की नाही, हे त्यांतील काहीही सांगत नाही. जे एकक स्वतःच्या पर्यावरणाचे मोजमाप करू शकत नाही, ते फोटोसाठी झाडे लावेल आणि त्यांना कधीच पाणी घालणार नाही.
म्हणून प्रत्येक सेतू एकक सहा आकड्यांची कायमस्वरूपी, सार्वजनिक खातेवही ठेवते, जी ठरावीक अंतराने अद्ययावत केली जाते आणि निधीच्या हिशेबांप्रमाणेच प्रकाशित केली जाते:
| मापदंड | काय मोजले जाते | कोण वाचू शकते |
|---|---|---|
| भूजल | ठरलेल्या निरीक्षण ठिकाणी, ऋतूनिहाय, भूजल पातळीची खोली | कोणीही. मदत केंद्रात लावलेले असते. |
| वृक्षाच्छादन | लावलेली झाडे, आणि स्वतंत्रपणे, तीन वर्षांनंतर जिवंत असलेली झाडे | कोणीही. दुसरा आकडा हाच प्रामाणिक आकडा आहे. |
| कचराभूमीपासून वळवलेला कचरा | कचराभूमीत टाकण्याऐवजी वर्गीकृत, कंपोस्ट किंवा पुनर्वापर केलेल्या कचऱ्याचे प्रमाण | कोणीही. |
| प्रक्रिया केलेले पाणी | एककाबाहेर जाण्यापूर्वी प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचे प्रमाण | कोणीही. |
| हवा | कमी खर्चाच्या सेन्सरद्वारे मिळणारी सूक्ष्म कणांची मोजमापे, त्यांच्या त्रुटी-मर्यादेसह | कोणीही. |
| उष्णता | उन्हाळ्यातील पृष्ठभागाचे तापमान, शहराच्या सरासरीच्या तुलनेत — स्थानिक पातळीवरील शहरी उष्णता बेट | कोणीही. |
हे सर्व मिळून एककाच्या डॅशबोर्डवर एकच हरित गुणांक तयार होतो, आणि हेच विद्यार्थी नागरिक सेवेसाठीचे क्षेत्रकार्यही ठरते — भूजल पातळी मोजणे हे खऱ्या परिणामाशी जोडलेले खरेखुरे वैज्ञानिक काम आहे.
एकक प्रत्यक्षात काय करू शकते
पाणी
पुनर्भरण खड्डे, पुनरुज्जीवित तलाव आणि तळी, छतावरील पावसाच्या पाण्याचे संकलन, आधीपासून असलेल्या बांधांची दुरुस्ती, आणि तलावात जाणारे गटार बंद करणे.
झाडे
दिसण्यासाठी नव्हे तर मातीनुसार निवडलेल्या स्थानिक प्रजाती, पावसाळ्यात लावलेल्या, तीन उन्हाळे पाणी घातलेल्या, आणि त्यानंतर प्रामाणिकपणे मोजलेल्या.
कचरा
उगमस्थानीच कचरा वर्गीकरण, स्थानिक पातळीवर कंपोस्टिंग, पुनर्वापरयोग्य साहित्य गोळा करण्याचे केंद्र, आणि हे काम करणाऱ्या लोकांना अनौपचारिक कचरावेचणीऐवजी सवेतन काम.
माती
जिथे एकके शेतीप्रधान आहेत तिथे: माती परीक्षण, सेंद्रिय पदार्थ, पाचट जाळण्याऐवजी पिकांच्या अवशेषांचा वापर, आणि बदलाचा खर्च सोसणाऱ्या शेतकऱ्याला आधार.
हवा
स्थानिक स्रोत — उघड्यावर जाळणे, बांधकामाची धूळ, एखादा जनरेटर, एखादी भट्टी — यांची ओळख पटवून त्यावर उपाय करणे, सगळा दोष दुसऱ्या कुठल्यातरी ठिकाणावर ढकलण्याऐवजी.
सावली आणि उष्णता
पायी चालण्याच्या मार्गांवर झाडांचे आच्छादन, थंड छते, पिण्याच्या पाण्याची ठिकाणे, आणि जिथे लोक उन्हात उभे राहतात तिथे सावली असलेल्या प्रतीक्षा जागा.
प्राण्यांशी आपले नाते
पर्यावरणविषयक पानाचा हा असा भाग आहे जो बहुतेक भारतीय प्रकल्प एकतर पूर्णपणे टाळतात किंवा त्याचे प्रवचन बनवतात. दोन्हीपैकी काहीच न करणे योग्य आहे.
भारतात माणूस आणि प्राणी यांचे नाते हा एकाच वेळी परिसंस्थेचा, धार्मिक श्रद्धेचा, उपजीविकेचा, सार्वजनिक आरोग्याचा, क्रौर्याचा, जातीचा, व्यापाराचा आणि कायद्याचा प्रश्न आहे. हा प्रश्न यांपैकी एकाच मुद्द्यापुरता मर्यादित आहे असे जो कोणी तुम्हाला सांगतो, तो आपलेच घोडे पुढे दामटत असतो.
हे मॉडेल खात्रीने काय सांगू शकते
क्रौर्य हा मतमतांतराचा विषय नाही
- प्राण्यांचे पाय मोडणारी आणि त्यांचा श्वास कोंडणारी वाहतूक बेकायदा आहे, सर्रास होते, आणि तिच्याविरुद्ध कायद्याची अंमलबजावणी करता येते.
- कत्तलीच्या परिस्थितीचे नियमन कायद्यात आहे, पण प्रत्यक्षात त्याकडे नेहमीच दुर्लक्ष होते. अंमलबजावणी हे सक्षम प्राधिकाऱ्याचे काम आहे; दस्तऐवजीकरणात एकक साहाय्य करू शकते.
- कामाच्या प्राण्यांना — नांगर-गाडी ओढणारे, ओझे वाहणारे, पर्यटनासाठी वापरले जाणारे — पाणी, सावली, विश्रांती, पशुवैद्यकीय सेवा आणि भाराची मर्यादा यांची गरज असते.
- भटक्या कुत्र्यांच्या संख्येचे व्यवस्थापन निर्बीजीकरण आणि लसीकरणातून प्रभावी ठरते. त्यांना मारून टाकणे प्रभावी ठरत नाही, आणि ते बेकायदा आहे.
- सोडून दिलेली गुरे हे एकाच वेळी प्राणी-कल्याणाचे संकट, रस्ते-सुरक्षेचे संकट आणि शेतकऱ्याचेही संकट आहे.
परिसंस्था हादेखील मतमतांतराचा विषय नाही
- पाणथळ जागा, गवताळ प्रदेश आणि झुडपी जंगले यांना पडीक जमीन मानले जाते, आणि ती सर्वांत वेगाने नाहीशी होत आहेत.
- माणूस–वन्यजीव संघर्षाचा सर्वांत मोठा फटका सर्वांत गरीब शेतकऱ्यांना बसतो, आणि त्यावरचा सर्वोत्तम उपाय म्हणजे प्रत्यक्षात हाती पडणारी नुकसानभरपाई.
- पशुधनाच्या चराईचा ताण, चाऱ्याची टंचाई आणि जमिनीचा ऱ्हास ही तीन नव्हे, तर एकच समस्या आहे.
- स्थानिक प्रजातींचे ज्ञान अशा लोकांकडे असते ज्यांना कोणी विचारतच नाही — पशुपालक, मच्छीमार, वनात राहणारे समुदाय.
खरे मतभेद कुठे सुरू होतात
कत्तल आणि आहार या मुद्द्यांवर सहमती संपते, आणि हा प्रकल्प तसे नसल्याचे भासवणार नाही. भारतभर प्रामाणिकपणे बाळगल्या जाणाऱ्या भूमिकांमध्ये पुढील भूमिकांचा समावेश आहे: अन्नासाठी प्राण्यांची हत्या करणे नैतिकदृष्ट्या चूक आहे; गोरक्षण ही धार्मिक आणि घटनात्मक बांधिलकी आहे; आहार ही खासगी बाब आहे आणि राज्याने त्यात पडू नये; कत्तलीवरील निर्बंधांचा वापर विशिष्ट समुदायांविरुद्ध आणि पशुधन व्यापारावर उपजीविका अवलंबून असलेल्या लोकांविरुद्ध साधन म्हणून झाला आहे; आणि दुग्धव्यवसाय, चामडे आणि मांस यांच्या अर्थव्यवस्थेत लाखो गरीब लोकांना रोजगार मिळतो, ज्यांपैकी अनेकांसाठी तोच एकमेव उपलब्ध व्यवसाय आहे.
या सर्व भूमिका खऱ्या आहेत. त्यांपैकी कित्येक भूमिकांमध्ये मेळ घालता येणे शक्य नाही. त्यांचा निकाल लावण्याचा प्रयत्न करणारे सामुदायिक मॉडेल पहिल्याच वर्षी दुभंगेल.
- कोणतीही सेवा कधीही व्यक्तीच्या आहारावर अवलंबून नसते, तसेच श्रद्धा किंवा व्यवसायावरही नाही. खाटकाच्या कुटुंबाला आणि शाकाहारी कुटुंबाला तोच रस्त्यावरचा दिवा आणि रांगेत तेच स्थान मिळते.
- कोणीही काय खाते याची नोंद कोणतेही एकक ठेवत नाही, तसेच कोण काय विकते किंवा काय मानते याचीही नाही.
- कोणतेही एकक, समिती किंवा स्वयंसेवक कशाचीही अंमलबजावणी करत नाही. इतर प्रत्येक गुन्ह्याप्रमाणेच, क्रौर्य किंवा बेकायदा कृत्याचा संशय असल्यास ते प्रकरण सक्षम प्राधिकाऱ्याकडे जाते. कोणतीही तपासणी नाही, कोणताही संघर्ष नाही, कोणत्याही प्रकारे कायदा हातात घेणे नाही — त्या मार्गाने झुंडबळी घडले आहेत, आणि या मॉडेलमध्ये त्याविरुद्ध कायमस्वरूपी लक्ष्मणरेषा आहे.
- फक्त स्वैच्छिक सहभाग. गोशाळा, पक्ष्यांचे रुग्णालय, निर्बीजीकरण मोहीम किंवा चारा बँक चालवू इच्छिणाऱ्या समुदायांना साहाय्य केले जाते. जे समुदाय तसे करू इच्छित नाहीत, त्यांना त्यांच्या मर्जीवर सोडले जाते.
- उपजीविकेतील बदलांना आधार दिला जातो, ते कधीही लादले जात नाहीत. एखाद्या व्यक्तीला एखादा व्यवसाय सोडायचा असेल, तर इतर कोणाहीप्रमाणे तिच्यासाठीही कौशल्य आणि रोजगार व्यवस्था उपलब्ध असतात.
या पानावर वाद होतील. तोच योग्य परिणाम आहे, आणि तो वाद तळटिपांमध्ये नव्हे तर खुलेपणाने व्हावा, यासाठी ज्वलंत प्रश्न हे पान आहे.