આપણી પ્રકૃતિ
પર્યાવરણને થતું મોટા ભાગનું નુકસાન સ્થાનિક હોય છે, નજરે દેખાય છે, અને ત્યાં રહેતા લોકો તેને સુધારી શકે છે — જો કોઈ ખરેખર તેની ગણતરી રાખતું હોય તો.
દરેક એકમ માટે પર્યાવરણનો કાયમી હિસાબ
મૂળ દસ્તાવેજો તળાવોના પુનરુદ્ધાર, વૃક્ષારોપણ અને કચરાના અલગીકરણ માટે ભંડોળ આપે છે — પણ તેમાંનું કશું જ તમને એ નથી કહેતું કે તેમાંથી કંઈ સફળ થયું કે નહીં. જે એકમ પોતાના પર્યાવરણને માપી શકતું નથી, તે ફોટો માટે વૃક્ષો વાવશે અને પછી ક્યારેય તેમને પાણી નહીં પાય.
તેથી દરેક સેતુ એકમ છ આંકડાની એક કાયમી, જાહેર ખાતાવહી રાખે છે, જે નિયત ચક્ર પ્રમાણે અદ્યતન કરાય છે અને ભંડોળના હિસાબોની જેમ જ પ્રકાશિત થાય છે:
| માપદંડ | તે શું માપે છે | તે કોણ વાંચી શકે |
|---|---|---|
| ભૂગર્ભજળ | નિયત માપન બિંદુઓ પર, ઋતુ પ્રમાણે, ભૂગર્ભજળના સ્તરની ઊંડાઈ | કોઈ પણ. સહાય કેન્દ્ર પર લગાવેલું. |
| વૃક્ષ આવરણ | વાવેલાં વૃક્ષો, અને અલગથી, ત્રણ વર્ષ પછી જીવતાં વૃક્ષો | કોઈ પણ. બીજો આંકડો જ પ્રામાણિક છે. |
| લેન્ડફિલમાં જતો અટકાવાયેલો કચરો | લેન્ડફિલમાં નાખવાને બદલે અલગ કરાયેલા, ખાતરમાં ફેરવાયેલા કે રિસાયકલ કરાયેલા કચરાનો હિસ્સો | કોઈ પણ. |
| શુદ્ધ કરાયેલું પાણી | એકમમાંથી બહાર જાય તે પહેલાં શુદ્ધ કરાયેલા ગંદા પાણીનો હિસ્સો | કોઈ પણ. |
| હવા | ઓછા ખર્ચના સેન્સરથી મળતા રજકણના આંકડા, તેમની ભૂલની મર્યાદા દર્શાવીને | કોઈ પણ. |
| ગરમી | શહેરના સરેરાશની સરખામણીમાં ઉનાળામાં સપાટીનું તાપમાન — એટલે કે સ્થાનિક સ્તરે શહેરી ઉષ્મા-દ્વીપ | કોઈ પણ. |
આ બધા આંકડા મળીને એકમના ડેશબોર્ડ પર એક જ હરિત સ્કોર બનાવે છે, અને સાથે સાથે વિદ્યાર્થી નાગરિક સેવા માટેનું ક્ષેત્રકાર્ય પણ બને છે — ભૂગર્ભજળનું સ્તર માપવું એ એક વાસ્તવિક વૈજ્ઞાનિક કાર્ય છે, જેની સાથે વાસ્તવિક પરિણામ જોડાયેલું છે.
એકમ ખરેખર શું કરી શકે છે
પાણી
રિચાર્જ ખાડા, પુનઃજીવિત કરાયેલાં તળાવો અને તલાવડીઓ, છત પરથી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, પહેલેથી હયાત પાળાની મરામત, અને તળાવમાં ઠલવાતી ગટરને બંધ કરવી.
વૃક્ષો
દેખાવ માટે નહીં, જમીનને અનુરૂપ પસંદ કરાયેલી દેશી પ્રજાતિઓ, ચોમાસામાં વાવેલી, ત્રણ ઉનાળા સુધી પાણી પાયેલી, અને પછી પ્રામાણિકપણે ગણેલી.
કચરો
સ્ત્રોત પર જ અલગીકરણ, સ્થાનિક સ્તરે ખાતર બનાવવું, સામગ્રી પુનઃપ્રાપ્તિ કેન્દ્ર, અને આ કામ કરનારા લોકો માટે અનૌપચારિક રીતે કચરો વીણવાને બદલે વેતનવાળું કામ.
જમીન
જ્યાં એકમો ખેતીપ્રધાન હોય ત્યાં: જમીનની ચકાસણી, સેન્દ્રિય પદાર્થ, પરાળ બાળવાને બદલે પાકના અવશેષનો ઉપયોગ, અને પરિવર્તનનો ખર્ચ ઉઠાવનાર ખેડૂતને ટેકો.
હવા
સ્થાનિક સ્ત્રોતો — ખુલ્લામાં સળગાવવું, બાંધકામની ધૂળ, જનરેટર, ભઠ્ઠો — ઓળખી કાઢીને તેમનો ઉકેલ લાવવો, આખો દોષ બીજે ક્યાંક ઢોળી દેવાને બદલે.
છાંયો અને ગરમી
ચાલવાના માર્ગો પર વૃક્ષ આવરણ, ઠંડી છતો, પાણીની પરબો, અને જ્યાં લોકો તડકામાં ઊભા રહે છે ત્યાં છાંયાવાળી રાહ જોવાની જગ્યાઓ.
પ્રાણીઓ સાથેનો આપણો સંબંધ
પર્યાવરણ વિશેના પાનાનો આ એવો ભાગ છે જેને મોટા ભાગના ભારતીય પ્રોજેક્ટ કાં તો સંપૂર્ણપણે ટાળે છે અથવા ઉપદેશમાં ફેરવી નાખે છે. આ બેમાંથી એકેય ન કરવું જ યોગ્ય છે.
ભારતમાં લોકો અને પ્રાણીઓ વચ્ચેનો સંબંધ એક સાથે પરિસ્થિતિવિજ્ઞાનનો, ધાર્મિક આસ્થાનો, આજીવિકાનો, જાહેર આરોગ્યનો, ક્રૂરતાનો, જાતિનો, વાણિજ્યનો અને કાયદાનો પ્રશ્ન છે. જે કોઈ તમને કહે કે તે આમાંથી કોઈ એક જ બાબતમાં સમાઈ જાય છે, તે કંઈક વેચી રહ્યો છે.
આ મોડેલ કઈ વાત વિશ્વાસપૂર્વક કહી શકે છે
ક્રૂરતા અભિપ્રાયનો વિષય નથી
- જે પરિવહનમાં પ્રાણીઓના પગ તૂટે અને તેઓ ગૂંગળાઈ જાય, તે ગેરકાયદે છે, સામાન્ય છે, અને તેની સામે કાયદાનો અમલ કરી શકાય છે.
- કતલની પરિસ્થિતિઓ કાયદાથી નિયંત્રિત છે, પણ વ્યવહારમાં નિયમિતપણે તેની અવગણના થાય છે. કાયદાનો અમલ સક્ષમ સત્તાધિકારીનું કાર્ય છે; દસ્તાવેજીકરણમાં એકમ મદદ કરી શકે છે.
- કામ કરતાં પ્રાણીઓને — ખેડ, ભારવહન, પર્યટન — પાણી, છાંયો, આરામ, પશુ-ચિકિત્સાની સુવિધા અને ભારની મર્યાદા જોઈએ.
- રખડતા કૂતરાઓની વસ્તીનું વ્યવસ્થાપન નસબંધી અને રસીકરણથી થાય છે. તેમને મારી નાખવાનો ઉપાય કામ કરતો નથી, અને તે ગેરકાયદે છે.
- છોડી દેવાયેલાં ઢોર એક સાથે પશુ-કલ્યાણની કટોકટી, માર્ગ-સલામતીની કટોકટી અને ખેડૂતની કટોકટી છે.
પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન પણ અભિપ્રાયનો વિષય નથી
- જળપ્લાવિત વિસ્તારો, ઘાસનાં મેદાનો અને ઝાડીવાળી જમીનને પડતર ગણવામાં આવે છે, અને તે સૌથી ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ રહ્યાં છે.
- માનવ–વન્યજીવ સંઘર્ષનો સૌથી વધુ ભોગ સૌથી ગરીબ ખેડૂતો બને છે, અને તેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય એવું વળતર છે જે ખરેખર હાથમાં પહોંચે.
- પશુધનના ચરાણનું દબાણ, ઘાસચારાની અછત અને જમીનની અવનતિ ત્રણ નહીં, એક જ સમસ્યા છે.
- સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું જ્ઞાન એવા લોકો પાસે છે જેમને કોઈ પૂછતું નથી — પશુપાલકો, માછીમારો, વનવાસી સમુદાયો.
સાચો મતભેદ ક્યાંથી શરૂ થાય છે
કતલ અને આહાર એ મુદ્દા છે જ્યાં સર્વસંમતિ પૂરી થાય છે, અને આ પ્રોજેક્ટ તેનાથી ઊલટું હોવાનો ડોળ કરવાનો નથી. સમગ્ર ભારતમાં નિષ્ઠાપૂર્વક ધરાવાતા મતોમાં આનો સમાવેશ થાય છે: કે ખોરાક માટે પ્રાણીઓને મારવાં નૈતિક રીતે ખોટું છે; કે ગૌરક્ષા એક ધાર્મિક અને બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતા છે; કે આહાર એક ખાનગી બાબત છે જેનાથી રાજ્યે દૂર રહેવું જોઈએ; કે કતલ પરનાં નિયંત્રણોનો ઉપયોગ ચોક્કસ સમુદાયો વિરુદ્ધ અને જેમની આજીવિકા પશુધનના વેપાર પર નિર્ભર છે તેવા લોકો વિરુદ્ધ એક સાધન તરીકે કરવામાં આવ્યો છે; અને કે ડેરી, ચામડા અને માંસનું અર્થતંત્ર લાખો ગરીબ લોકોને રોજગાર આપે છે, જેમાં એવા ઘણા છે જેમના માટે આ એકમાત્ર ઉપલબ્ધ વ્યવસાય છે.
આ બધા મત વાસ્તવિક છે. તેમાંના કેટલાક વચ્ચે ક્યારેય મેળ બેસી શકે તેમ નથી. જે સામુદાયિક મોડેલ તેમનો નિવેડો લાવવાનો પ્રયાસ કરે, તે પહેલા જ વર્ષમાં તૂટી પડે.
- કોઈ પણ સેવા ક્યારેય વ્યક્તિના આહાર પર આધારિત નથી, કે તેની આસ્થા કે વ્યવસાય પર પણ નહીં. કસાઈના પરિવારને અને શાકાહારી પરિવારને એ જ સ્ટ્રીટ લાઇટ અને કતારમાં એ જ સ્થાન મળે છે.
- કોઈ એકમ કોઈ શું ખાય છે તેનો રેકોર્ડ રાખતું નથી, કે શું વેચે છે કે શું માને છે તેનો પણ નહીં.
- કોઈ એકમ, સમિતિ કે સ્વયંસેવક કશાનો અમલ કરાવતું નથી. શંકાસ્પદ ક્રૂરતા કે ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિનો મામલો, બીજા કોઈ પણ ગુનાની જેમ, સક્ષમ સત્તાધિકારી પાસે જાય છે. કોઈ નિરીક્ષણ નહીં, કોઈ મુકાબલો નહીં, કોઈ પણ પ્રકારની ચોકીદારી નહીં — એ માર્ગે ટોળાં દ્વારા હત્યાઓ થઈ છે, અને આ મોડેલમાં તેની વિરુદ્ધ એક કાયમી લક્ષ્મણ રેખા છે.
- માત્ર સ્વૈચ્છિક ભાગીદારી. જે સમુદાયો ગૌશાળા, પક્ષી દવાખાનું, નસબંધી અભિયાન કે ઘાસચારા બેંક ચલાવવા ઇચ્છે, તેમને ટેકો આપવામાં આવે છે. જે સમુદાયો એવું ન ઇચ્છે, તેમને પોતાની રીતે રહેવા દેવામાં આવે છે.
- આજીવિકાના પરિવર્તનને ટેકો આપવામાં આવે છે, ક્યારેય ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈ વ્યવસાય છોડવા ઇચ્છે, તો કૌશલ્ય અને રોજગારની વ્યવસ્થાઓ બીજા કોઈની જેમ જ તેના માટે પણ હાજર છે.
આ પાના પર દલીલો થશે. એ જ યોગ્ય પરિણામ છે, અને સળગતા પ્રશ્નો પાનું એ જ જગ્યા છે જ્યાં આ ચર્ચા ફૂટનોટમાં નહીં, પણ ખુલ્લેઆમ થવી જોઈએ.