રાજકીય સુધારા

‘સૌથી આગળ તે જીતે’ પ્રણાલીનો અંત, લોકશાહીનો નહીં

‘સૌથી આગળ તે જીતે’ પ્રણાલીમાં ઉમેદવાર ત્રીજા ભાગના મતથી બેઠક જીતી શકે છે, અને કોઈ પક્ષ રાષ્ટ્રીય મતના અડધાથી ઘણા ઓછા મત મેળવીને પણ બેઠકોમાં બહુમતી જીતી શકે છે — જેમ જુદા-જુદા રંગના પક્ષોએ કર્યું છે. ત્રીજા ભાગના મત સુધી પહોંચવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો જાતિ કે ધર્મ આધારિત મતબેંક છે. આ પ્રણાલી વિભાજનને પુરસ્કૃત કરે છે, અને પછી પરિણામને જનાદેશ કહે છે.

ત્રણ-પક્ષીય મતવિસ્તાર

ત્રણ પડોશી મતવિસ્તારોને જોડીને એક બનાવવામાં આવે છે, જે એકને બદલે ત્રણ સભ્યો ચૂંટે છે. સૌથી વધુ મતહિસ્સો ધરાવતા ત્રણ પક્ષોમાંથી દરેકને એક બેઠક મળે છે, શરત એ કે તે પંદર ટકાની સીમા પાર કરે; જે પક્ષ અડધાથી વધુ મત જીતે, તેને બે બેઠકો મળે છે. જો ત્રણથી ઓછા પક્ષો સીમા પાર કરે, તો બાકીની બેઠક સૌથી મોટા પક્ષને જાય છે. ગૃહનું કદ બદલાતું નથી. બદલાય છે એ કે દરેક મતવિસ્તારના મોટા ભાગના મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ એવી વ્યક્તિ કરે છે, જેને તેમણે ખરેખર મત આપ્યો હતો.

ભારત આ પહેલાં કરી ચૂક્યું છે. 1952 અને 1957ની પહેલી બે સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં એકથી વધુ સભ્યોવાળા મતવિસ્તારો હતા, જ્યાં સુધી 1961માં સંસદના એક અધિનિયમે તેમને નાબૂદ ન કર્યા. તેમને નવા સ્વરૂપમાં પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે નવા બંધારણની નહીં, પણ એક અધિનિયમ અને નવા સીમાંકનની જરૂર છે — જે 2026 પછીની પહેલી વસ્તી ગણતરી પછી આમ પણ થવાનું જ છે.

સાથે મળીને શાસન

ત્રણેય સભ્યો મળીને મતવિસ્તાર પરિષદ બનાવે છે. તેઓ મતવિસ્તારનાં વિકાસ ભંડોળનો વહીવટ સાથે મળીને કરે છે અને ત્રણમાંથી બે મતથી નિર્ણય લે છે, જેથી એક સભ્ય અવરોધ ઊભો કર્યા વિના અસંમત થઈ શકે, અને બે ચૂંટણીઓ વચ્ચેના સમયમાં કોઈ એક પક્ષ મતવિસ્તારનો માલિક ન બની બેસે. દરેક નિર્ણય અને દરેક અસંમતિ પ્રકાશિત થાય છે.

આ રચનાની શરૂઆત તેની દેખીતી નિષ્ફળતાથી થાય છે. એક જ બજેટ વહેંચતા ત્રણ હરીફો કાયમ માટે મડાગાંઠમાં ફસાઈ શકે, તેથી દરેક પ્રસ્તાવ સાથે એક સમયમર્યાદા હોય છે: જો પરિષદ ત્રીસ દિવસમાં નિર્ણય ન લે, તો નાગરિક પરિષદની ભલામણ માન્ય રહે છે. લકવાની કિંમત ચૂકવવી પડે છે, અને એ કિંમત ગટરે નહીં, પક્ષોએ ચૂકવવી પડે છે.

નગરપાલિકા જનતાને સોંપો

73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારાએ ત્રીસથી વધુ વર્ષ પહેલાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું વચન આપ્યું હતું. મોટા ભાગનાં રાજ્યોએ કાર્યો કાગળ પર તબદીલ કર્યાં અને ભંડોળ તથા કર્મચારીઓ પોતાની પાસે રાખ્યાં. નગરપાલિકા એવી કચેરી જ રહી જ્યાં લોકો અરજીઓ લઈને જાય, એવી સંસ્થા નહીં જે તેઓ પોતે ચલાવે.

બારમી અનુસૂચિ પહેલેથી જ નગરપાલિકાઓનાં અઢાર કાર્યોની યાદી આપે છે, જેમાં શહેરી આયોજન, રસ્તા, પાણી પુરવઠો, સ્વચ્છતા, જાહેર આરોગ્ય, ઝૂંપડપટ્ટી સુધારણા, બગીચા અને શેરીઓની દીવાબત્તી સામેલ છે. દરેક રાજ્યે તે નાણાં અને કર્મચારીઓ સાથે, પ્રકાશિત સમયપત્રક મુજબ, સંપૂર્ણપણે તબદીલ કરવાં જોઈએ — અને સેતુ એકમ એ કાર્યકારી હાથ બને છે, જેના દ્વારા રહેવાસીઓ પોતાના પડોશ માટે તે ચલાવે છે.

બંધારણીય માર્ગ અસ્તિત્વમાં છે. ત્રણ લાખથી વધુ વસ્તીવાળા દરેક શહેરમાં વોર્ડ સમિતિઓ ફરજિયાત છે, અને કેટલાંક રાજ્યોએ તેની નીચે વિસ્તાર સભાઓ રચી છે. સેતુ એકમ એ સ્તરે કામ કરે છે. ચૂંટાયેલી સંસ્થા દરેક વૈધાનિક સત્તા અને દરેક મંજૂરી પોતાની પાસે રાખે છે; એકમ કામ કરે છે, અને રહેવાસીઓ તેને થતું જુએ છે.

દેશને નાનાં આર્થિક એકમોમાં વહેંચવાનો અહીં અર્થ આ છે: નવી સરહદો નહીં, પરંતુ આશરે પચાસ હજાર પડોશ, જેમાંથી દરેક પાસે એક બજેટ, એક સહાય કેન્દ્ર, એક કાર્ય-વિનિમય અને તેમનો ઉપયોગ કરવાની ફરજ હોય — અને જેમાં સૌથી ગરીબ રહેવાસીને ફાઇલનો કેસ નહીં, પણ ફાળો આપનાર ગણવામાં આવે. જુઓ સેતુ એકમ.

સનાતન મૂલ્યો સાથેનું બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય

ધર્મ લોકોનો છે, પક્ષોનો નહીં. આ મોડેલ ધર્મને રાજકીય સત્તા અને શાસનથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરે છે, અને પોતાની જાહેર નીતિમત્તા સનાતન ધર્મના કેન્દ્રમાં રહેલી કરુણામાંથી મેળવે છે, કોઈને તેની માન્યતાઓ અપનાવવાનું કહ્યા વિના.

અહીં સનાતન મૂલ્યોનો અર્થ આચરણ છે, પંથ નહીં: કરુણા, હક પહેલાં ફરજ, સત્યનિષ્ઠા, સેવા, અને શાસિતોને જવાબદાર શાસક. કોઈને પોતાની આસ્થા છોડવાનું, મંદિરમાં પ્રવેશવાનું કે પ્રસાદ સ્વીકારવાનું કહેવામાં આવતું નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની આસ્થાનું પાલન કરવા અને તે મુજબ જીવવા સ્વતંત્ર રહે છે, અને રાજ્ય તેમાંથી કોઈની તરફેણ કરતું નથી.

રાજકારણમાંથી ધર્મને બહાર કાઢવો

• જે કાયદો પહેલેથી છે તેનો અમલ કરો. ધર્મ, જાતિ કે સમુદાયના આધારે મત માગવા એ પહેલેથી જ ભ્રષ્ટ આચરણ છે, અને 2017માં સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું કે આ ઉમેદવારના ધર્મની સાથે મતદારના ધર્મને પણ લાગુ પડે છે. આજે તેનો નિર્ણય વર્ષો પછી, ચૂંટણી અરજીમાં થાય છે. આ મોડેલ ચૂંટણી પંચને પ્રચાર દરમિયાન જ પગલાં લેવાની સત્તા આપે છે.
• હોદ્દાઓ અલગ કરો. કોઈ મંત્રી, ધારાસભ્ય કે સાંસદ કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાના સંચાલનમાં હોદ્દો ન ધરાવે, અને કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાના હોદ્દેદાર પક્ષમાં હોદ્દો ન ધરાવે.
• સમાન અંતર. દરેક આસ્થાની સંસ્થાઓ માટે એક જ કાયદો, સમાન રીતે લાગુ, જેથી એવું ન બને કે એક આસ્થાનાં પૂજાસ્થળો રાજ્ય ચલાવે અને બીજીનાં નહીં, અને કોઈ પણ આસ્થાની પૂજા કે તીર્થયાત્રા માટે જાહેર નાણાં ન ચૂકવાય.
• સંવાદ, મર્યાદાઓ સાથે. સમુદાયો વચ્ચેના દરેક વિવાદાસ્પદ મુદ્દાને માળખાગત સંવાદમાં લાવવામાં આવે છે, જેની મર્યાદાઓ અગાઉથી નક્કી હોય અને અંતિમ શબ્દ અદાલતોનો હોય — ક્યારેય રસ્તાનો નહીં.

ત્રણ વર્ષ, અને પોતાની જાતને બાંધવાની હિંમત

સરકારનાં પહેલાં ત્રણ વર્ષમાં જે સુધારા શરૂ ન થાય, તે ભાગ્યે જ ક્યારેય શરૂ થાય છે; ત્યાર પછી દરેક નિર્ણય આગામી ચૂંટણીથી નક્કી થાય છે. ત્રણ વર્ષ આ કામ પૂરું કરવાનો સમય નથી. એ દરેક સુધારાને કાયદામાં ઉતારવાનો, તેને ક્યાંક દેખીતી રીતે કાર્યરત કરવાનો, અને તેને એટલો ઉપયોગી બનાવવાનો સમય છે કે તેને પાછો વાળી ન શકાય.

એ માટે નિર્ણાયક નેતૃત્વ જોઈએ: એવા સરકારના વડા, જે અપ્રિય નિર્ણયો લેવા તૈયાર હોય, અને સુધારો જેમની સત્તા પરની પકડને જોખમમાં મૂકે છે તેમના હાથે સુધારાને બાનમાં લેવા દેવાનો ઇનકાર કરે. પરંતુ સૌથી મજબૂત સુધારકો એ છે, જેઓ પોતાની જાતને પણ બાંધે — જેઓ એવી સંસ્થાઓ બનાવે જેને તેમના અનુગામીઓ કબજે ન કરી શકે, અને એવા સુરક્ષા-ઉપાયો રચે જે નાગરિકોને એવી સરકારથી પણ બચાવે જેનો તેઓ પોતે વિરોધ કરતા હોય. આ પાના પરનો દરેક પ્રસ્તાવ એ કસોટીમાં પાર ઊતરે તે રીતે લખાયો છે.