સેતુ નિધિ

સૌની પાસેથી ₹500 એ ગણિત છે, નીતિ નહીં

વીસ હજાર પરિવારો મહિને ₹500 આપે તો મહિને ₹1 કરોડ અને વર્ષે ₹12 કરોડ થાય. આ એક સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે અને તે વ્યાપને આબેહૂબ બનાવે છે. પણ શબ્દશઃ લેવામાં આવે તો તે પ્રતિગામી પણ છે: ₹8,000 કમાતા પરિવાર અને ₹80,000 કમાતા પરિવાર પર એકસરખું શુલ્ક એ સમાન વ્યવહાર નથી.

મૂળ સંકલ્પના પત્ર પોતે પણ આ સ્વીકારે છે — અંતિમ વ્યવસ્થાએ આવકની પરવા કર્યા વિના બધા પર એકસરખો બોજ ન નાખવો જોઈએ. આ પાનું એ બદલાવને નક્કર સ્વરૂપ આપે છે.

પાંચ શ્રેણીઓ

શ્રેણીઓનું વિતરણ એકંદર આંકડામાં પ્રકાશિત થાય છે. કોઈ એક પરિવારની શ્રેણી ખાનગી રહે છે — કારણ કે કોણ કેટલું ચૂકવે છે તેની જાહેર યાદી, કોણ ગરીબ છે તેની જાહેર યાદી બની જાય છે.

શ્રમદાન — નાણાંને બદલે કામ

કોઈ પણ પરિવાર પોતાની રોકડ શ્રેણીને બદલે મહિને ચાર કલાકનું ચકાસાયેલું સામુદાયિક કામ આપી શકે છે. બગીચાની સફાઈ, શિક્ષણ કેન્દ્રમાં મદદ, વૃક્ષો રોપવાં અને પાણી પાવું, કોઈ કાર્યક્રમમાં સહાય, કોઈ વૃદ્ધ પડોશી સાથે ક્લિનિક સુધી જવું.

નાણાકીય મોડેલની આ એકમાત્ર સૌથી મહત્ત્વની પંક્તિ છે. તેનો અર્થ એ કે જે પરિવાર પાસે એક પણ ફાજલ રૂપિયો નથી, તે પણ લાભાર્થી તરીકે નહીં, ફાળો આપનાર તરીકે ભાગ લે છે — અને તેનો અર્થ એ પણ કે કોણે કંઈક આપ્યું છે તેનું એકમનું રજિસ્ટર, માત્ર કોની પાસે નાણાં છે તેનું રજિસ્ટર બનીને રહેતું નથી.

વસૂલીને બદલે ફાળો

લાંબા ગાળાનું ધ્યેય એવું જાહેર જીવન છે, જે ફાળાથી ચાલે — નાણાંમાં કે કામમાં, જેને માન્યતા અને પુરસ્કાર મળે — નહીં કે એવા વેરાથી, જેને લોકો નાપસંદ કરે અને ટાળે. તેની શરૂઆત ત્યાંથી થાય છે જ્યાં વિશ્વાસ બાંધવો સૌથી સહેલો છે: પડોશ.

વેરાથી ફાળા સુધી

સ્થાનિક વેરાનું સ્થાન ધીમે ધીમે ઉપર વર્ણવેલો શ્રેણીબદ્ધ ફાળો અને શ્રમદાન લે છે, જે દરેક નાગરિક માટે ખુલ્લાં છે અને જે ચૂકવી ન શકે તેને મુક્તિ મળે છે. ફાળાને પુરસ્કાર મળે છે, પણ તે ક્યારેય ફરજિયાત નથી: તેને રાષ્ટ્રીય આવકવેરા સામે ગણી શકાય છે, અને શ્રમદાનના કલાકો ફાળો આપનારના પોતાના રેકોર્ડ પર ચકાસાયેલી નાગરિક સેવા તરીકે ગણાય છે. કોઈ પણ સેવા ક્યારેય તેના પર આધારિત નથી. જ્યાં સુધી ફાળો એકમ-દર-એકમ એ સાબિત ન કરે કે તે આ ભાર ઉપાડી શકે છે, ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રીય કરવેરા યથાવત્ રહે છે.

સ્થાનિક સ્તરે રોકડને અપ્રસ્તુત બનાવવી — તેને નાબૂદ કરવી નહીં

અહીં કશું એક પણ નોટ પાછી ખેંચતું નથી. રૂપિયો વેપાર, વેતન, બચત અને કરવેરાનું ચલણ રહે છે, અને હંમેશાંની જેમ છપાતો રહે છે. વૈશ્વિક વેપાર પોઇન્ટ કે સાટા-પદ્ધતિ પર ચાલતો નથી, અને આ મોડેલ એવો દેખાવ પણ કરતું નથી કે તે એમ ચાલી શકે.

જે બદલાય છે, ધીમે ધીમે અને ત્યારે જ જ્યારે કોઈ એકમનું અર્થતંત્ર બરાબર ચાલતું થઈ જાય, તે એ છે કે રોજિંદા સ્થાનિક જીવનના કેટલા ભાગને રોકડની જરૂર પડે છે. પડોશી તરીકેની મદદ સેવા ઘડી સમય-ક્રેડિટ પર ચાલે છે. શ્રમદાન રોકડ ફાળાનું સ્થાન કામથી લે છે. સહિયારાં સાધનો, ઉપજ અને સેવાઓ એકમના વિનિમય દ્વારા ફરે છે, અને ફાળાની સ્વીકૃતિ વસ્તુ કે સેવારૂપે થાય છે. ધ્યેય એ છે કે પરિવાર નાણાં પાછળ દોડવામાં જીવન ખર્ચ્યા વિના સારી રીતે જીવી શકે, મદદ કરી શકે અને મદદ મેળવી શકે.

આ મોડેલનો સૌથી ઓછો ઘડાયેલો ભાગ છે, અને જાણીજોઈને સૌથી ધીમો. આ એવું પરિવર્તન છે જે ઘોષણાથી નહીં, ધીમે ધીમે ઉછેરીને જ આવે.